1396/1/27 يكشنبه
مقام معظم رهبری

نکاتی در باره فراگیری قرائت قرآن کریم

مقدمه
از معجزات آخرین معجزه پیامبران(قرآن)، اعجاز لفظی است. آهنگ زیبا ی کلام خدا از همان بدو نزول تا کنون با دل و جان نه تنها عشّاق و مؤمنان بلکه با دل مشرکان و منکران بازی کرده است. این امر منحصر در قرآن است و هیچ کتاب آسمانی دیگری اینچنین آهنگین تلاوت نمی شود.
شاید شنیده باشید؛ پیامبر گرامی اسلام(ص) در مسجدالحرام قرآن می خواندند و ابوجهل و دوستانش، دزدانه و ناشناس در گوشه ای می ایستادند و مسحور تلاوت قرآن می شدند. اهل بیت (ع) و اصحاب ایشان نیز از قاریان خوش صدای کلام وحی بودند. نقل است؛ هنگامی که امام سجاد(ع) به تلاوت قرآن می پرداخت، سقاهایی که از آن مکان می گذشتند، مجذوب تلاوت می شدند و می ایستادند و قطره قطره مشکشان خالی می شد.
بدان امید که مانیز از خوانندگان خوش ذوق کلام خدا باشیم، نکاتی مختصر در باره رشته قرائت و برخی ویژگیهای آن در ادامه می آید.
1 – پنج حدیث در باره زیبا تلاوت کردن قرآن:
- رسول اکرم ( ص) : برترین عبادت تلاوت قرآن است. (مجمع البیان /ج1/ص15)
- رسول اکرم ( ص) : هرچیزی را زینتی است و زینت قرآن صدای خوش است . (کافی /ج2/ ص450)
- پیامبر اکرم (ص) : قرآن را با الحان و صداهای عرب بخوانید ،و مبادا آن را با الحان اهل فسق و فجور بخوانید.
(کافی/ج20/ ص450)
- امام صادق(ع) درتفسیر قول خداوند تعالی: « وَ رَتِلِ القُرآنَ تَرتِیلا » فرمودند: ترتیل به معنای آن است که قرآن را با درنگ بخوانی وصدایت را درآن زیبا کنی. (مجمع البیان/ج10/ ص378 )
- امام صادق (ع): حضرت امام سجّاد(ع) زیباترین صدای قرآنی را در بین مردم داشت، و آن قدر صدایش را بلند می کرد تا اینکه اهل خانه صدایش را بشنوند، و ابو جعفرباقر(ع) همچنین زیباترین صدای قرآنی را بین مردم داشت، اگرشب هنگام برمی خاست و تلاوت قرآن می کرد، صدایش را بلند می کرد طوریکه اگررهگذری ازکنارخانه آنها می گذشت ، می ایستاد و به تلاوتش گوش می داد.(کافی/ ج2/ص454)
2- فاکتورهای مناسب در فن یا تکنیک قرائت عبارت است از؛ تسلّط بر تنفّس صحیح ، داشتن حنجره ای بدون تنش و کاملاً آزاد، مهارت در تلفّظ دقیق کلمات، قدرت شنوایی دقیق اصوات و ادای صحیح آنها، شناختن ویژگیهای صوت فردی و آشنایی با سبک های اساتید برجسته تلاوت قران.
3- باید بدانیم که اصولاً شرایط طبیعی برای تمام کسانی که از سلامت حنجره برخوردارند برای آموختن و پرورش خواندن موجود است.ساده تر گفته شود؛ قدرت خواندن به طور طبیعی و مادرزادی به هرانسانی داده شده است .
4- پرورش خواندن، به تدریج ماهیچه های مربوط به آن را که به مرور زمان به دلیل به کار نگرفتن، قوت خود را از دست داده اند بار دیگر قوی و چالاک کرده و از تنش ها آزاد می کند تا حنجره بتواند عملکرد طبیعی و زنده ای را که درخود نهفته دارد بدون مزاحمت انجام دهد .
5 – در معرض قرائت قرار گرفتن و شرکت فعّال در خلق آن می تواند زندگی انسان را هم آنی، هم در بلند مدّت غنا بخشد و در او خلاقیت و شکوفایی برانگیزد . ارزش های فرهنگی را به وی منتقل کند و به رشد جسمانی، فکری و اجتماعی او کمک کند .
6- یکی از بهترین راه هایی که پدر و مادر می توانند علاقه به قرائت را درکودکان خود برانگیزند، آن است که خود نمونه مثبتی برای آنها شوند، عشق خود را به قرائت نشان دهند ، بچه های خود را از سنین بسیار پایین با قرائت و جلسات قرآنی آشنا کنند و برای آنها و به همراه آنها در منزل قرآن بخوانند.
7- علاقه، استعداد و پشتکار سه مؤلفة مهم جهت شروع قرائت و موفقیت دراین عرصه است .
8- باید در این فنّ از استاد بهره گرفت. استاد استعداد و توانمندنی قرآن آموز را بدست می آورد و بر اساس آن برنامه ریزی می کند. به عبارتی حضور مستمر درجلسات و بهره گیری از اساتید زبده از عوامل مؤثر در تربیت قاری محسوب می شود .
9- مبتدیان، عمدتاً سه دغدغه - صدایم به کدام قاری نزدیک است، کم نفس هستم و نمی توانم اوج بگیرم- دارند که خیلی مهم نیست. اگرچه داشتن فاکتورهای فوق الذکر امتیاز خوبی برای قاری به حساب می آید، لکن نباید در قرائت این موارد را اصل دانست.
10- مرحله اول قاری شدن، تقلید از تلاوت اساتید بزرگ قرائت قرآن است. به جرأت می گوییم بسیاری از قاریان کنونی جهان ، با تقلید صدای اساتیدی چون؛ عبدالباسط ، مصطفی اسماعیل ، منشاوی و ... به این جایگاه رسیده اند. مثلا: استاد ابوالعینین شعیشع از استاد رفعت و استاد غلوش از استاد مصطفی اسماعیل تقلید نموده اند.
11- در روش تقلیدی، استاد، قسمتی از تلاوت یک قاری را به قرآن آموز معرفی می کند و او با تمرین و ممارست فراوان بایستی تلاوت مورد نظر را ملکه ذهن نماید و خواندن او حتی الامکان روان و با شیوه ادای قاری نزدیک و تا حد ممکن با آن یکسان گردد.
12 – در روش تقلید، اول گوش دادن است و سپس تقلید ( زمزمه ) و در مرحله آخر خواندن.
به این نکات در تلاوت قاری دقت کنید و آن ها را به خاطر بسپارید :
الف - در تقلید، خوب و زیاد گوش دادن خیلی مهم است.
ب - کیفیت تقلید، مهمتر از کمیت آن است.
ج - منظوراز تقلید، تقلید لحن است نه تقلید صوت.
د - به تمامی فراز و فرودهای موجود در هر عبارت دقت کنید.
ه – به مواضعی که قاری روی کلمات، صدای خود را بالا و پایین می برد، دقت کنید.
و – به جایی که قاری، فشار بیشتری بر حروف وارد می کند، دقت کنید.
ز – به جایی که قاری، اقدام به اجرای تحریر یا کشش های صوتی می نماید، دقت کنید.
13 - در هر بار استماع نباید تمامی تلاوت را با هم شنید بلکه باید آن را با نظر استاد به چند مقطع با زمان های کوتاه تر تقسیم نمود و پس از اطمینان از فراگیری هرمقطع، وارد مقطع بعدی شد .
14 - بهتر است قبل از استماع هر مقطع، آن مقطع را حفظ نمایید تا هنگام تمرین، تمرکز بیشتری روی خود نغمه یا ردیف لحنی داشته باشید.
15 - درهنگام استماع تلاوت ، باید تمرکز کامل وجود داشته و از انجام کارهای همزمان مانند؛ مطالعه ، نوشتن یا صحبت کردن پرهیز شود .
16- برای دقت بیشتر پیشنهاد می شود؛ قرآن آموز، آیات مورد نظر را روی کاغذ نوشته و با علامت هایی، محل بالا و پایین رفتن و تحریرهای قاری را برای خود مشخص نماید تا در هنگام تقلید دچار اشتباه نشود .
17 – پس از اینکه چندین بار یک مقطع را شنیده و تکرار نمودید، باید قرائت خود را ارزیابی نماید. صدای خود را ضبط کنید و به دقت آن را با تلاوتی که تقلید می کنید مقایسه کنید. قاری باید صدای خودش را گوش کند، چون وقتی می خواند تمام حواسش به خواندن است نه گوش دادن . صدای خود را ضبط کنید و مجدداً گوش دهید. این روش در یادگیری قرائت بسیار مؤثر است .
18 – به تکرار و تمرین ادامه دهید تا دقیقا مانند تلاوت استاد بخوانید. تثبیت اولین الگوی تلاوت درذهن مقلّد، نقش بسیار مؤثری تا پایان دوران تلاوت وی خواهد داشت و تنها چیزی که این موضوع را محقق می سازد تکرار و تمرین است .
19- مرحله بعد ارائه به استاد است. در این مرحله احیاناً اگر برخی اشکالات ریز و جزئی در تقلید وی وجود داشته باشد توسط استاد به او تذکر داده شده و اشکالات وی رفع می گردد. قرائت در جلسه استاد و در حضور سایر شاگردان ، قرآن آموز را به مرور با شرایط تلاوت در مقابل دیگران آشنا می سازد.
20 - هر حنجره، بافت مخصوص خود را دارد و می تواند مولد یک شیوه بدیع و تازه باشد. همه که نباید تحریرهای تند و سریع اجراء کنند یا پرده های بسیار بالا و پایین را بخوانند. شما در آینده تلاوت مخصوص خود را خواهید یافت.
21- همانگونه که درامر حفظ، یکبار حفظ کلّ قرآن انجام می شود ولی مرور تا آخرعمرادامه دارد، در قرائت هم یک قاری موفق باید تا آخر عمر مرتّب به الحان مختلف و نوارهای قاریان مصری گوش دهد.
22 - مبانی عرفی تلاوت قرآن عبارت است از:
الف - عربی بودن نغمات: بنا به سفارش پیامبر مکرم اسلام(ص)
ب - رعایت ملزومات لحن: در اینجا به نکات زیر دقت کنید:
- شروع تلاوت از پرده های پایین(قرار)
- شروع تلاوت با مقام بیات یا رست
- خاتمه تلاوت با همان مقام لحنی و قرار صوتی که تلاوت را آغاز کردیم.
- خط سیر لحنی قاری همواره از قرار به سوی جواب و بازگشت به قرار باشد.
- سرعت یکنواخت تلاوت: نباید در طول یک تلاوت سرعت قاری تند و کند شود.
23 - داشتن صدای خوب ذاتی است و اکتسابی نیست ولی تکنیک استفاده از صدا اکتسابی است.
24 - قاری اگر علاوه بر آشنایی با نغمات و الحان، انس زیادی با آیات قرآن داشته باشد، مثلا حافظ قرآن باشد، نوع تلاوتش کاملا متفاوت خواهد بود.
25 - در تلاوت قرآن باید یاد بگیریم که نَفَس خودمان را تنظیم کنیم. اگر این اتفاق نیفتد ما زود خسته می شویم و عبارت قرآنی و الحان و وقف و ابتداء و تجوید تلاوت با مشکلات جدی روبرو می شود.
26 - تنفس دیافراگمی، تنفسی صحیح برای یک قاری است. دستتان را روی شکم تان بگذارید طوری که انگشت وسط روی ناف قرار گیرد.تمام کارهای بعدی در فاصله بین پائین دنده ها و زیر ناف انجام می¬گیرد، تصور کنید که شکمتان یک بادکنک می¬باشد و وقتی نفس می کشید بگذارید این بادکنک با هوا پر شود . اگر شما عادت به¬کارگیری شانه در نفس کشیدن دارید، فقط بخشی از ریه-های خود را پر می¬کنید. نوزادن را ببینید، به درستی تنفس دیافراگمی را انجام می دهند.
27 - هر چه فشار هوا روی تارهای صوتی بیشتر باشد، کنترل اصواتی که ایجاد می¬شود مشکل¬تر است. قوت، حدود و هماهنگی صدا، بستگی به جریان آرام و منظم هوا دارد.
28 - تلاوت زیبا نیاز به عشق و علاقه دارد. نمی توان از قاری قرآنی که هیچگاه در عمرش عاشق کلام خدا نشده و یا آیه ای از آیات خدا او را مجذوب نکرده است، توقع تلاوت درجه یک داشت. تلاوت زیبا نیاز به شناخت و انس با قرآن دارد.
29 - یاد گرفتن گوش دادن، با ارزش¬ترین کاری است که می¬توانید بکنید. یادگیری گوش دادن شما را بهترین معلم خود می کند. از همین امروز با دقت و توجه گوش کنید  به آگهی های رادیو، دوستان محل کار و نزدیکان خانواده و به مردم. چه خصوصیت خوش آیندی در صدایشان به¬نظرتان می¬رسد؟ از چه چیزی بدتان می¬آید؟ انتقاد نکنید فقط توجه کنید. تشخیص خصوصیات صدای دیگران اوّلین قدم مهم می¬باشد که شما را قادر می کند تا با نظر انتقادی به صدای خود گوش دهید. هرچه بیشتر گوش دهید، بیشتر می توانید به صدای خود پی ببرید و وقتی به این کار قادر بودید، می-توانید صداهائی را که ایجاد می¬کنید، تنظیم نمائید.
30 - گوش دادن، تکرار کردن، ارزیابی و اصلاح کردن، فرایندی است که شما بارها وبارها، ضمن پیشرفت به سوی بهترین و غنی¬ترین صدا، به کارگیری آن را یاد خواهید گرفت و این همه با شنیدن شروع می شود.
31- مهمترین راه یادگیری تکیه درست واژه های قرآنی، گوش دادن دقیق به نحوة ادای قراء بزرگی همچون «مرحوم مصطفی اسماعیل » ، «مرحوم عبدالباسط محمد عبدالصمد» و« مرحوم محمد صدیق منشاوی» است. این عمل موجب می شود به مرور گوش شما با آوای صحیح کلمات آشنا و به آن عادت نماید.
32 – اصلی ترین مسئله برای یک قاری ، برخورداری از آرامش روحی واعتماد به نفس در هنگام تلاوت است. اضطراب امری طبیعی ولازم است اما حدّ زیاد آن می تواند قابلیت های فرد را تحت الشعاع قرار دهد.
33- نکاتی در باره بهداشت صدا
- آب برای صدای شما اهمیت حیاتی دارد زیرا با روغن کاری تارهای صوتی آن را حفظ می کند. هر موقع که صحبت می کنید یا می خوانید تارهای صوتی شما مرتعش می شود. این حرکات باعث ناراحتی تارها می شود اما اگر آب کافی بخورید بدن شما ماده محافظ برای آنها تولید می کند. مخاط نازک آبکی، مانند روغن در یک موتور از اصطکاک و صدمه رسیدن به قسمت های متحرک جلوگیری می کند. به طور متوسط هشت لیوان آب در روز کافی است.
- یادتان باشد که در گلویتان دو تا راه هست یکی برای غذا و مایعات و دیگری برای هوا. وقتی آب می خورید. نزدیک تارهای صوتی نمی رود و راه دیگری را در پیش می گیرد. بنابراین آبی را که حالا می خورید و امیدوارید که گلویتان را درست قبل از تلاوت بهبود بخشد، بلافاصله نتیجه بخش نیست. اما آبی را که شب قبل، یا یک ساعت پیش خورده اید می تواند مؤثر باشد آبی که می خوریم از طریق روده جذب شده و وارد جریان خون می شود سپس مانند یک سیستم آب پاشی رطوبت را به تمام نسوج بدن می رساند. آنچه توصیه می¬شود، آب خالص بدون افزودنی می باشد. (H2O)
- اگر شما دوستدار قهوه و چای هستید، ممکن است متوجه شده باشید که زیاد به صاف کردن گلو نیاز دارید. زیرا کافئین خاصیت مدرّ دارد و آب را از سیستم بدن شما خارج می کند کمبود آب باعث می¬شود که مخاط در گلویتان بیشتر متمرکز شود و نیاز به پاک کردن داشته باشد.
- مصرف زیادی قند برای صدا مضراست. مصرف نوشابه به ازدیاد خلط منجر می شود.
- گرما باعث گشادی رگ ها شده و پخش مایع، خون را به فضای نسوج بیشتری رسوخ می دهد و موجب باد کردن آنها می¬شود. نزدیک تلاوت مایعات گرم ( نه داغ ) بخورید. کلا سعی کنید از نوشیدنی های خیلی داغ و خیلی سرد پرهیز کنید.
- روزهایی که شما واقعا به صدایتان نیاز دارید غذای سبکی بخورید.بدین ترتیب بدن شما می¬تواند توجه و تمرکز خود را برای ایجاد صدا جلب کند نه هضم غذای سنگین.
- دود مستقیما به تارهای صوتی برمی خورد و ابری آلوده به مواد شیمیایی و گرم شروع به جذب رطوبت طبیعی موجود در آن ها می کند. خواندن و دود دو مقوله متضاد هستند.
- مرطوب کننده ها عالی هستند.وقتی نفس را به داخل می¬کشید دانه های بخار آب عملا با تارهای صوتی مستقیما تماس حاصل کرده و به طور موضعی نسوج را مرطوب می کند.